«Билік қоғам пікіріне құлақ асуы тиіс»: Алашордашылар батыр болды ма, тыңшы болды ма
Шындықсыз тарих – тарих емес
JURT YouTube-арнасының командасы Қазақстан тарихының көпшілікке беймәлім беттерінің бірі – 1920 жылдардың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы туралы сюжет түсірді. ҚР ІІМ мен ҰҚК-нің жақында құпиясыздандырылған архивтік құжаттарына сүйене отырып, авторлар Алаш Орда таратылғаннан кейін кеңестік билікке қарсы қарсылық тоқтамағанын, керісінше әртүрлі формада жалғасып, ұзақ уақыт бойы ресми тарихнамадан тыс қалғанын көрсетеді, деп хабарлайды NewsMedia.kz Newtimes.kz сайтына сілтеме жасап.
Тарих ғылымдарының докторы, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры Қайырболат Нұрбай 35 жылдан астам уақыт бойы Қазақстан тарихын зерттеп келеді. Соңғы жылдары оның ғылыми жұмысы 1920 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысы және саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау мәселесін зерделеуге бағытталған. Ғалымның айтуынша, бұрын жабық болған архивтерге қол жеткізу 2020 жылғы Президент Жарлығынан кейін мүмкін болып, сол дәуірді жаңаша түсінуге жол ашқан.
Архив құжаттарына мұқият қарасақ, кеңес билігі ресми орнағаннан кейін қарсылық жоғалып кеткен жоқ. Ол астыртын сипат алып, көзге азырақ түсті, бірақ тоқтаған жоқ, – дейді тарихшы.
Профессор Нұрбайдың айтуынша, ұлт-азаттық қозғалыстың басты алғышарты кеңестік биліктің репрессивтік саясаты болды. Сайлау құқығынан айыру, мүлікті тәркілеу және ұлттық белгі бойынша жүргізілген қуғын-сүргін жаппай наразылықтың туындауына себеп болды.
Бұл тәуелсіз мемлекет құруға бағытталған құпия күрес еді. Құжаттарда ұлттық ұйымдар мен партиялар құру туралы нақты айтылған – бұл енді стихиялық қарсылық емес, ұйымдасқан қозғалыс, – дейді Нұрбай.
Алғашқы жылдары қазақ зиялыларының бір бөлігі жаңа билікпен ынтымақтастық орнатуға тырысып, диалог пен реформалар болады деп үміттенді. Алайда, зерттеушінің айтуынша, орындалмаған уәделер ақыры қарсылыққа ұласқан.
Көпшілік кеңес билігі ымыраға келеді деп шын сенді. Бірақ уәделер орындалмай, халық алданғаны белгілі болған кезде ұлт-азаттық қозғалыс басталды, – дейді тарихшы.
Ел аумағында астыртын орталықтар, заңсыз съездер мен өңірлік ұйымдар жұмыс істеді. Олар көбіне өз қызметін рулық немесе діни құрылым ретінде бүркемелеп жүргізген.
Сырттай бұл руаралық тартыс сияқты көрінгенімен, шын мәнінде бұл билікке қарсы, тәуелсіз буржуазиялық, түркі-мұсылман мемлекетін құру жолындағы құпия күрес болды, – деп атап өтті ол.
Тарихшының пікірінше, көп жылға созылған астыртын жұмыс 1929-1931 жылдардағы ірі көтерілістердің негізіне айналды. Бұл кезең күштеп ұжымдастыру саясаты мен Филипп Голощекиннің билікке келуімен тұспа-тұс келді.
Ең ірі көтерілістердің бірі – Созақ көтерілісі болды. Онда штабтар құрылып, хандар сайланып, көтерілісшілер әскері жасақталды. Бұл стихиялық наразылық емес, алдын ала дайындалған қозғалыс еді, – дейді тарих ғылымдарының докторы.
1937-1938 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін туралы айта келе, Қайырболат Нұрбай олардың астыртын қарсылық қозғалысының ауқымына жауап ретінде жүргізілгенін атап өтеді.
Кеңес билігі соқыр әрекет еткен жоқ. Барлау қызметі жұмыс істеді, Сталинге мәліметтер беріліп отырды. Кең ауқымды ұлт-азаттық қозғалыстан қорқу қатал репрессиялардың басты себебі болды, – деді ол.
Ғалымның айтуынша, бұл оқиғаларды зерделеу тек ғылым үшін ғана емес, қазіргі қоғам үшін де маңызды.
Бұл – билікке де, халыққа да үлкен сабақ. Билік қоғам пікіріне құлақ асуы тиіс. Шындықсыз тарих – тарих емес, – деп түйіндеді профессор Қайырболат Нұрбай.
