Әзірет Сұлтан төріндегі батыр: Керей Байсүгір Шегірекұлы туралы не белгілі

Қазақ тарихында есімі ел жадында сақталғанымен, өмір жолы әлі де терең зерттеуді қажет ететін тұлғалар болады. Олардың қатарында жоңғар шапқыншылығы дәуірінде өмір сүрген Керей Байсүгір батыр Шегірекұлы да бар. 1681-1729 жылдары ғұмыр кешкен батырдың есімі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңында жерленген тарихи тұлғалардың тізіміне енгізілген.

Бұл деректің өзі Байсүгір батырдың өмір жолына назар аударып, оның тарихи болмысын тануға деген қызығушылықты арттыра түседі. Алайда батыр туралы мәліметтер әлі де жүйеленіп, ғылыми тұрғыдан зерделеуді қажет етеді.

Тағдырлы дәуірдің перзенті

Байсүгір батыр Шегірекұлы 1681 жылы дүниеге келіп, 1729 жылы өмірден өткен. Ол қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі күшейген алмағайып кезеңде ғұмыр кешті.

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың алғашқы ширегі қазақ даласы үшін аса ауыр тарихи кезең болды. Жоңғар мемлекетінің басқыншылық саясаты елдің тыныштығын бұзып, халықты туған жерін қорғау жолындағы күреске жұмылдырды. Әсіресе, 1723 жылғы жойқын шапқыншылық қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен қалды. Ел босып, жұрт жұтаған сол жылдар халықтың бірлігі мен қайсарлығын сынға салды.

Байсүгір батыр осындай аласапыран заманда өмір сүрді. Ол – Орта жүздің Керей тайпасынан шыққан тарихи тұлға. Қолда бар мәліметтер оның өмір сүрген кезеңін, шыққан тегін және Түркістанда жерленгенін айқындайды. Ал батырдың жорық жолы, әскери қызметі мен ел қорғаудағы нақты ерліктері жөнінде қосымша деректер қажет.

Дегенмен бір нәрсе анық: Байсүгірдің есімі ұрпақ жадында сақталып, бүгінгі күнге дейін жеткен. Бұл – оның әулеті мен ел ішіндегі тарихи жадтың үзілмегенінің белгісі.

Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі өмір жолы

Байсүгір батыр өмір сүрген жылдар қазақ-жоңғар соғыстарының ең шешуші кезеңдерімен тұспа-тұс келеді. 1726 жылғы Бұланты-Білеуті шайқасы мен 1729 жылғы Аңырақай шайқасы қазақ жасақтарының басқыншыларға қарсы күресіндегі маңызды оқиғалар саналады.

Батырдың 1729 жылы өмірден өтуі де осы тарихи кезеңмен сәйкес келеді. Алайда, өкінішке қарай, оның аталған шайқастардың қайсысына қатысқаны, қандай әскери міндет атқарғаны немесе қаза болуының нақты себебі жөнінде әзірге қолымызда жеткілікті құжаттық айғақ жоқ…

Тарихи тұлғаның қадірін арттыру үшін оның өмірбаянына дәлелсіз дерек қосу міндет емес. Керісінше, қолда бар мәліметті саралап, анықталған жайттарды ғылыми негізде толықтыру – өткенге деген құрметтің шынайы көрінісі.

Әзірет Сұлтан төріндегі тарихи есім

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – қазақ халқының рухани тарихында айрықша орны бар қасиетті мекен. Ғасырлар бойы бұл жерде ел басқарған хандар, сұлтандар, билер мен тарихи тұлғалар жерленген. Кесене маңы қазақ мемлекеттілігі мен ел тарихының көптеген кезеңін еске салатын тарихи кеңістікке айналған.

Байсүгір батырдың есімін осы киелі орынмен байланыстыратын дерек «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығының ресми тізімінде көрсетілген. Онда «Керей Байсүгір батыр Шегірекұлы 1681–1729 жж.» деген жазу бар.

Батырдың есімін тарихи тұлғалар тізіміне енгізу мәселесі 2026 жылғы 17 қыркүйекте өткен музей-қорық Ғылыми кеңесінің №8 отырысында қаралған. Кеңеске Нәби Марат Әскенұлының өтініші ұсынылып, оған батыр ұрпақтарының жазбаша хаттары, ауызша жеткізілген мәліметтер және Керей шежіресінің төртінші томы қоса берілген.

Ұсынылған материалдарда Байсүгір батырдың 1729 жылы жоңғарлармен болған шайқаста қаза тауып, Түркістанға жерленгені айтылады. Сондай-ақ оның тоғыз ұлы болғаны туралы мәлімет келтірілген.

Ғылыми кеңес ұсынылған материалдарды қарап, Байсүгір батырдың есімін Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңында жерленген тарихи тұлғалар тізіміне енгізуді бірауыздан қолдаған. Бұл шешім батырдың есімін ресми тарихи тізімде көрсетуге негіз болды.

Осылайша, ұрпақтан ұрпаққа жеткен есім ғылыми мекеменің қарауына ұсынылып, тарихи тізімнен өз орнын тапты. Бұл – батыр ұрпақтарының ата-баба мұрасын ұлықтау жолындағы еңбегінің нәтижесі.

«Әрине, бұл тек біздің әулеттің қуанышы ғана емес, еліміз үшін де тарихи маңызды оқиға! Әттең, бұл қуанышты жаңалықты ағамыз, ұлттық қауіпсіздік саласының ардагері, белгілі қаламгер Амантай Кәкеннің ести алмай кеткені өкінішті…

Ата-бабаларымыздың есімі мен тарихи мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа аманат болып, бүкіл Қазақ елінің егемендігіне қосқан үлесін жария ету – маңызды. Әйтпесе, қаншама батырламыз азаттық жолында атаусыз кетті», – дейді батырдың ұрпағы Бақытжан Ғазизұлы.

Тарихи ақтаңдақтарды ашу – ұрпақ парызы

Байсүгір батыр туралы мәліметтердің аздығы оның тарихи тұлға ретіндегі маңызын төмендетпесе керек. Керісінше, бұл зерттеушілер үшін әлі де ашылмаған тақырыптың бар екенін аңғартады.

Батырдың өмір жолын толық тану үшін Керей шежірелерін, өңірлік мұрағат құжаттарын, тарихи қолжазбаларды және өзге де дереккөздерді салыстыра зерттеу қажет. Оның ұрпақтары сақтаған жазбалар мен ауызша әңгімелер де жүйеленіп, ғылыми айналымға енгізілгені жөн. Сонда ғана Байсүгір Шегірекұлының қай кезеңде, қандай жағдайда ел қорғағаны, оның замандастары мен тарихи оқиғалар арасындағы орны айқынырақ бола түспек.

Тарихты түгендеу – өткенді әсірелеп көрсету емес, ақиқатты іздеу. Батыр бабалардың есімін ұлықтау да құр мақтанға емес, нақты дерек пен тиянақты зерттеуге сүйенуі керек.

Керей Байсүгір батыр Шегірекұлының есімінің Әзірет Сұлтан төріндегі тарихи тізімнен орын алуы – осы бағыттағы маңызды қадам. Ендігі міндет – батыр туралы мәліметтерді толықтырып, оның өмірі мен ел тарихындағы орнын кейінгі ұрпаққа жеткізу.

Тарих демекші, бүгінде Степногорск қаласында тұратын батыр ұрпақтарының ақсақалы Нұриден Шияпұлы әкесінің еңбегін лайықты жалғастырып, Керей шежіресіне арналған кітаптың 4-томын жарыққа шығарды биыл. Бұл еңбекті де тарихқа қосылған қомақты олжа деп айтуға негіз бар.

Өйткені бабалар тарихын түгендеу бүгінгі ұрпақтың келешек алдындағы парызы болса керек.