«Реформа жылы – жел қайда соғып тұр?»

Бір жыл бұрын Берік Уәли Абай облысының әкімі болып тағайындалғанда, көпшілікпен бірге мен де қошемет үнін естідім. Журналист, президенттің баспасөз хатшысы, сөзге шешен, саяси ортаның адамы – сырт көзге әсерлі көрінді.

Сол кезде мен қысқа ғана, артық әсіресіз: оның өңір басқаруға қажетті басқарушылық тәжірибесі де, шаруашылық мектебі де, аймақ экономикасын жүйелі түсінуі де жоқ екенін жаздым.

Әрине, Б. Уәлиді қорғағандар табылды. Менің күмәнімді орынсыз пессимизмге жорыды. «Президенттік ортадан шыққан адам, бұрынғы баспасөз хатшысы, демек, алып кетеді» деді. Тіпті облыстық шенеуніктер мен сарапшылар да жаңа басшы өңірге серпін береді деп үміттенді.

Алайда 12 ай өтті. Сонда бір сауал өзінен-өзі туады: медиа саласындағы тәжірибе нақты адамдарымен, жолымен, ауруханасымен, мектебімен тіршілік етіп жатқан үлкен шаруашылықты басқаруға жеткілікті ме?

Өкінішке қарай, уақыт мен айтқан ойды растағандай. Нәтиже күткен үмітпен қабыспай отыр.

2025 жылдың жазында Үкімет деңгейінде Абай облысының экономикалық көрсеткіштерінің төмендігі ашық айтылды. Премьер-Министр Олжас Бектенов Үкімет отырысында өңірдің негізгі әлеуметтік-экономикалық индикаторлар бойынша артта қалып отырғанын атап өтіп, қолдауды күшейтуді тапсырды.

Бұл – «күш салынып жатыр, бірақ нәтиже шамалы» деген астарлы ескерту іспетті еді.

Жуырда Премьер-Министр Олжас Бектенов өңірдің әлсіз көрсеткіштерін тағы да тура атап өтті. Бұл – аппараттық тілдегі жұмсақ, бірақ салмақты сын. Үкімет басшысы облыстың төмен қарқынын арнайы атап өтсе, бұл журналистер үшін емес, билік вертикалі үшін берілген белгі.

Облыстың мәселелері қиялдағы емес, жерге жақын, күнделікті тіршілікке қатысты түйткілдер: ауыл тұрғындарының едәуір бөлігі әлі күнге дейін сапалы жолға, ауыз суға, тұрақты электр жарығына, интернетке қол жеткізе алмай отыр; әлеуметтік қызметтердің шамамен бестен үш бөлігі елдік стандарттарға сай емес; мектептер мен балабақшалардың бірқатары күрделі жөндеуді немесе жаңадан салуды қажет етеді, кейбірі бейімделген, тіпті апатты ғимараттарда орналасқан. Халықты қолдауға арналған ұлттық бағдарламалардың қысқаруы ауылдардан көші-қонды күшейтті, соңғы үш жылда бірқатар елді мекендерде халық саны азайған.

Мұндай көрсеткіштерді әдемі есеппен әрлей салу қиын.

Уәлидің алғашқы реакциясы әкімшілік сипатта болды: қызметінің алғашқы айларында ол ауқымды кадрлық ауыс-түйіс жасап, аппаратты бұрынғы басшылардан «тазартуға» кірісті. Алайда бұл жүйелі нығайтудан гөрі, «жеңіл жолмен шешу» әрекетіне көбірек ұқсап кетті. Жаппай босатулар, негізгі мамандардың ауысуы – облыс әкімдігінде «кадрлық дауыл» деген сөз айтыла бастады.

Сонымен қатар тәжірибелі технократтардың жетіспеуі жағдайды күрделендірді: көптеген мәселе ақпараттық шабуылмен емес, экономиканы, құрылысты, логистиканы терең түсінумен шешіледі.

Тиімсіздік нақты салаларда да көрінді. Білім басқармасының басшысы «тәрбие жұмысының олқылығы» және жалақы кешігуінен бастап мектептердегі түйткілдерге дейінгі кемшіліктер үшін қызметінен алынды.

ТКШ және коммуналдық қызмет саласы да көңіл көншітпейді: тұрғындар жылу маусымы былтырғыдай қиындықтармен қайталануы мүмкін деп алаңдайды, ал ресми құрылымдар жүйелі шешімнен гөрі тәуекелдерді талқылаумен шектеліп отыр.

Әрине, жекелеген мәселелерді шешуге талпыныстар болды. Алданған үлескерлер саны шамамен 550-ден екі таңбалы көрсеткішке дейін қысқартылды – қағаз жүзінде бұл оң нәтиже.

Бірақ осы мысалдың өзінен-ақ айқайлы тақырып пен нақты нәтиженің айырмасы көрінеді: қалған үлескерлер әлі де баспанамен толық қамтамасыз етілмеген, ал қалаға әкелінген жаңа автобустар кешігіп жетіп, орындалмаған үмітті көбейтті.

Сөз бен іс қабыспағанда

Б.Уәли қатаң бақылау мен тапсырмалар туралы жиі айтады. Бірақ мәселе өздігінен шешілмейді – бюджеттегі олқылық та, инфрақұрылымдағы кемшілік те, келешегі бар жобалардың тоқырауы да сол күйі қалып отыр.

Тағайындалғанына бір жыл толғанда айқын нәрсе белгілі болды: өңір басқару – телестудия да, баспасөз орталығы да емес. Бұл – күрделі экономикалық әрі әлеуметтік жүйе. Ол тек сөзді емес, даму тетіктерін терең білуді, сауатты жоспарлауды, орнықты шешім қабылдауды талап етеді.

Абай облысы рейтингтердің төменгі жағында қалып, басқарудың «ескі сүрлеуіндегі» мәселелерінен арыла алмай отырғанда, бір сауал барған сайын анық естіледі: сөз бен тақырып әлемінен келген адам іс пен есеп әлемінде табанды бола ала ма?

Меніңше, бір жыл – бағытты айқындауға жеткілікті мерзім. Міндетті түрде экономикалық ғажайып жасау шарт емес, бірақ векторды белгілеу, команда қалыптастыру, басқарушылық қарымды көрсету қажет еді. Оның орнына жоғарыдан айтылған сыпайы сын мен төменнен берілген сақ ақталуды көріп отырмыз.

Бір жыл өткенде тағы бір шындық айқындалды: облыс – баспасөз қызметі емес. Оны ақпараттық науқанның үлгісімен басқару мүмкін емес. Өңір не дамиды, не орнында тұралап қалады. PR-риторика ешқашан нақты өсімді алмастыра алмайды.

Кейде билік – әдемі сөйлеу емес. Билік – істі тындырып, сөзді азайта білу.

Бигелді ҒАБДУЛЛИН, публицист